Vücut kitle indeksine (VKİ) göre ameliyatsız yöntem seçimi
Vücut kitle indeksi (VKİ) yöntem seçiminde ilk süzgeçtir ama tek ölçüt değildir. Çalışmalarda ilaç tedavisi VKİ 30 ve üzeri ya da 27 ve üzeri olup kiloya bağlı hastalığı olanlarda, mide balonu ve endoskopik tüp mide çoğunlukla 30–40 aralığında incelenmiştir. VKİ 35 ve üzerinde kılavuzlar ameliyatı da değerlendirmeye alır.
Son güncelleme:
Bu gruba özgü farklar
VKİ nasıl hesaplanır?
Vücut kitle indeksi, kilogram cinsinden ağırlığın metre cinsinden boyun karesine bölünmesiyle bulunur. Örneğin 1,70 m boyunda ve 95 kg ağırlığındaki birinin VKİ'si 95 ÷ (1,70 × 1,70) ≈ 32,9'dur. Dünya Sağlık Örgütü yetişkinlerde 25 ve üzerini fazla kilo, 30 ve üzerini obezite olarak tanımlar [1]; Amerikan kılavuzu obeziteyi ayrıca üç dereceye ayırır ve 35 ile 40 sınırlarını kullanır [2]. Derecelerin ayrıntısı ve ölçümün nasıl yapıldığı obezite değerlendirmesi yazısında anlatılır.
Aynı VKİ, farklı durumlar
VKİ boy ve kiloyu kullanan pratik bir ölçüdür; yağ ile kas dokusunu ayırt etmez ve yağın vücutta nerede biriktiğini göstermez. 2025'te yayımlanan uluslararası bir uzlaşı raporu, VKİ'nin tek başına kişinin sağlığını değil toplum düzeyindeki riski gösterdiğini belirtir ve fazla yağ dokusunun bel çevresi gibi en az bir ek ölçümle doğrulanmasını önerir; VKİ'si 40'ın üzerinde olanlarda ek doğrulama gerekmez [3]. Bu yüzden aynı VKİ'ye sahip iki kişi için gündeme gelen yöntemler, eşlik eden hastalıklara ve yağ dağılımına göre farklı olabilir.
Asya kökenli bireylerde eşikler farklıdır
Kılavuzlar Asya kökenli bireyler için daha düşük eşikler kullanır: bu grupta VKİ'nin 25'in üzerinde olması klinik obeziteye işaret edebilir ve cerrahi seçenek 27,5'in üzerinde konuşulur [4].
Yöntemi yalnız VKİ belirlemez
Tip 2 diyabet, yüksek tansiyon, uyku apnesi, yağlı karaciğer ve eklem sorunları gibi kiloya bağlı hastalıklar, aynı VKİ aralığında daha kapsamlı bir tedaviyi gündeme getirebilir. Tersine reflü, mide fıtığı ya da geçirilmiş mide ameliyatı gibi durumlar bazı endoskopik yöntemleri uygun olmaktan çıkarabilir; bu durumlar reflü ve mide hastalığı olanlar sayfasında ele alınır.
Yöntemlerin bu gruptaki durumu
Tablo, her yöntemin hangi VKİ aralığında çalışıldığını ya da kılavuzda nerede yer aldığını özetler. "Çalışıldı", o aralıktaki yetişkinlerin randomize çalışmalara katıldığı anlamına gelir; kişisel uygunluğun yerini tutmaz.
| Yöntem | 25–29,9 (fazla kilo) | 30–34,9 | 35–39,9 | 40 ve üzeri |
|---|---|---|---|---|
| Tıbbi beslenme tedavisi | Temel yaklaşım | Temel yaklaşım; öteki yöntemlere eşlik eder | Öteki yöntemlere eşlik eder | Öteki yöntemlere eşlik eder |
| GLP-1 ilaç tedavisi | VKİ 27 ve üzerindeyse ve kiloya bağlı bir hastalık varsa çalışıldı [5] | Çalışıldı [5][6] | Çalışıldı [5][6] | VKİ 30 ve üzeri katılımcılarla çalışıldı; ameliyat seçeneğiyle birlikte konuşulur |
| Mide balonu | Randomize çalışmanın kapsamı dışında | Çalışıldı [7] | Çalışıldı [7] | Randomize çalışmanın kapsamı dışında; hekim kişisel duruma göre değerlendirir |
| Endoskopik sleeve gastroplasti | Randomize çalışmanın kapsamı dışında | Çalışıldı [8] | Çalışıldı [8] | Randomize çalışmanın kapsamı dışında; ortalama VKİ'si 39 olan tek merkezli bir seride bu gruptan hastalar da yer alır [9] |
| Tüp mide ameliyatı (karşılaştırma için) | Kılavuz kapsamı dışında (Asya kökenlilerde eşik farklı) [4] | Tip 2 diyabet gibi metabolik hastalık varsa değerlendirilir [4] | Eşlik eden hastalık olmasa da kılavuzda önerilir [4] | Kılavuzda önerilir [4] |
Mide balonu hangi VKİ aralığındaki kişilere uygundur?
Balonun etkisini ölçen çok merkezli randomize çalışmaya VKİ'si 30 ile 40 arasında olan yetişkinler alınmıştır [7]; kanıt en çok bu aralık için geçerlidir. Aralığın dışında kalanlarda balonu hekim kişisel duruma göre değerlendirir; örneğin başka bir tedaviden önce kilo vermesi gereken kişilerde kullanılabilir. Ayrıntılar mide balonu sayfasındadır.
Hangi ameliyatsız yöntem hangi VKİ aralığına daha uygun?
- 25–29,9: beslenme ve hareket programı temel yaklaşımdır. VKİ 27 ve üzerindeyse ve kiloya bağlı bir hastalık varsa ilaç tedavisi gündeme gelebilir [5].
- 30–34,9: ameliyatsız yöntemlerin en çok çalışıldığı aralıktır; ilaç tedavisi, mide balonu ve endoskopik sleeve gastroplasti bu grupta randomize çalışmalarla incelenmiştir [5][7][8]. Kılavuz bu aralıkta ameliyattan önce ameliyatsız tedavinin denenmesini önerir [4].
- 35–39,9: ameliyat kılavuzda önerilen seçenekler arasındadır [4]; ameliyat istemeyen ya da ameliyata uygun olmayanlarda ilaç ve endoskopik yöntemler değerlendirilir.
- 40 ve üzeri: ameliyat öne çıkar; ameliyatsız yöntemler kişisel risklere göre ya da ameliyata hazırlık amacıyla konuşulur.
Bu özet bir yönlendirmedir, reçete değildir; aynı aralıkta bile uygun yol kişiden kişiye değişir. Tüp mide ile ameliyatsız yolların ayrıntılı karşılaştırması ameliyatsız mı, tüp mide mi sayfasındadır.
Kilo verdikçe aralık değişirse ne olur?
Yöntem, tedaviye başlarken ölçülen VKİ'ye ve o andaki sağlık durumuna göre seçilir. Tedavi sırasında VKİ'nin bir alt aralığa inmesi, yöntemin hemen bırakılması gerektiği anlamına gelmez. İlaç tedavisinde kullanım süresi hekimle planlanır; ilacı bırakan katılımcıların izlendiği bir çalışmada, bırakmayı izleyen bir yılda verilen kilonun yaklaşık üçte ikisi geri alınmıştır [10]. Balon ise planlanan süre dolunca çıkarılır ve ardından kiloyu koruma evresi başlar. Her iki durumda da VKİ, bel çevresi ve eşlik eden hastalıklar kontrollerde yeniden değerlendirilir.
Beslenmede dikkat edilecekler
Hangi aralıkta olursanız olun, beslenme planı yöntemin etkisini ve güvenliğini doğrudan etkiler. VKİ'ye göre öne çıkan noktalar şunlardır:
- Hedefi yüzdeyle koymak: kılavuz, sürdürülen %3–5'lik bir kilo kaybının bile kan şekeri ve kan yağlarında klinik açıdan anlamlı düzelme sağlayabildiğini belirtir [2]. 110 kg olan biri için bu yaklaşık 3,3–5,5 kg demektir.
- VKİ yükseldikçe kas kaybına dikkat: büyük kilo kayıplarında kas kütlesini korumak için her öğünde yeterli protein ve düzenli direnç egzersizi önem kazanır.
- Endoskopik yöntemlerde evreli beslenme: balon ve ESG sonrasında sıvı, püre ve yumuşak katı evreleri izlenir; evrelerin süresini hekim ve diyetisyen belirler.
- İlaç tedavisinde küçük porsiyon: bulantıyı azaltmak için az ve yavaş yemek, yağlı ve ağır öğünlerden kaçınmak yardımcı olur.
- Kiloya bağlı hastalık varsa ilaç ayarı: diyabet ya da tansiyon ilacı kullananlarda kilo verildikçe ilaçların hekimle gözden geçirilmesi gerekebilir.
Beslenme tedavisinin nasıl yürüdüğü tıbbi beslenme tedavisi sayfasında ayrıntılı olarak anlatılır. Kendi aralığınız için gerçekçi hedefi hekiminizle ve diyetisyeninizle birlikte belirleyin.
Kaynaklar
- World Health Organization. Obesity and overweight (bilgi notu). who.int
- Jensen MD, ve ark. 2013 AHA/ACC/TOS Guideline for the Management of Overweight and Obesity in Adults. Circulation. 2014;129(25 Suppl 2):S102–S138. PubMed 24222017
- Rubino F, ve ark. Definition and diagnostic criteria of clinical obesity. Lancet Diabetes Endocrinol. 2025;13(3):221–262. PubMed 39824205
- Eisenberg D, ve ark. 2022 American Society of Metabolic and Bariatric Surgery (ASMBS) and International Federation for the Surgery of Obesity and Metabolic Disorders (IFSO): Indications for Metabolic and Bariatric Surgery. Obes Surg. 2023;33(1):3–14. PubMed 36336720
- Wilding JPH, ve ark. Once-Weekly Semaglutide in Adults with Overweight or Obesity. N Engl J Med. 2021;384(11):989–1002. PubMed 33567185
- Jastreboff AM, ve ark. Tirzepatide Once Weekly for the Treatment of Obesity. N Engl J Med. 2022;387(3):205–216. PubMed 35658024
- Courcoulas A, ve ark. Intragastric balloon as an adjunct to lifestyle intervention: a randomized controlled trial. Int J Obes (Lond). 2017;41(3):427–433. PubMed 28017964
- Abu Dayyeh BK, ve ark. Endoscopic sleeve gastroplasty for treatment of class 1 and 2 obesity (MERIT): a prospective, multicentre, randomised trial. Lancet. 2022;400(10350):441–451. PubMed 35908555
- Sharaiha RZ, ve ark. Five-Year Outcomes of Endoscopic Sleeve Gastroplasty for the Treatment of Obesity. Clin Gastroenterol Hepatol. 2021;19(5):1051–1057. PubMed 33011292
- Wilding JPH, ve ark. Weight regain and cardiometabolic effects after withdrawal of semaglutide: The STEP 1 trial extension. Diabetes Obes Metab. 2022;24(8):1553–1564. PubMed 35441470