Obezite değerlendirmesinde hangi ölçüm ve tahliller yapılır?

Obezite dereceleri neye göre belirlenir?

Dereceler vücut kitle indeksine (VKİ) göre belirlenir. VKİ, kilogram cinsinden ağırlığın metre cinsinden boyun karesine bölünmesiyle hesaplanır; 1,60 m boyunda ve 82 kg ağırlığındaki bir kişide 82 ÷ 2,56 ≈ 32,0 bulunur. Amerikan kalp ve obezite derneklerinin kılavuzu sınırları şöyle tanımlar [1]:

VKİ (kg/m²)	Sınıflama
25,0–29,9	Fazla kilo
30,0–34,9	Birinci derece obezite
35,0–39,9	İkinci derece obezite
40 ve üzeri	Üçüncü derece (ileri) obezite

Dünya Sağlık Örgütü de yetişkinlerde 25 ve üzerini fazla kilo, 30 ve üzerini obezite olarak kabul eder [2]. Asya kökenli bireylerde ise kılavuzlar daha düşük eşikler kullanır [3].

VKİ tek başına yeterli bir ölçüt mü?

Hayır. VKİ yağ ile kas dokusunu ayırt etmez: kas kütlesi yüksek bir sporcunun VKİ'si yüksek, yağ oranı yüksek ama kilosu normal bir yaşlının VKİ'si ise normal çıkabilir. 58 uzmanın katıldığı ve 2025'te yayımlanan uluslararası bir komisyon raporu bu nedenle VKİ'nin kişinin sağlık durumunu ölçen bir araç olarak değil, toplum düzeyinde riski gösteren ya da tarama amaçlı bir ölçü olarak kullanılmasını önerir [4].

Aynı rapora göre fazla yağ dokusu, VKİ'ye ek olarak ya doğrudan yağ ölçümüyle ya da bel çevresi, bel-kalça oranı veya bel-boy oranı gibi en az bir ölçümle doğrulanmalıdır; VKİ'si 40'ın üzerinde olanlarda fazla yağ dokusu doğrulama gerekmeden kabul edilebilir [4]. Rapor ayrıca iki durumu birbirinden ayırır:

• Klinik öncesi obezite: fazla yağ dokusu vardır ama organ ve dokuların işlevi korunmuştur; ileride hastalık gelişme riski artmıştır.
• Klinik obezite: fazla yağ dokusunun doğrudan yol açtığı organ işlev bozukluğu ya da günlük yaşam etkinliklerinde belirgin kısıtlılık vardır; zamanında tedavi gerektiren süregen bir hastalık olarak tanımlanır.

Değerlendirmedeki ölçüm ve tahliller, bu ayrımı yapmak ve tedavinin önceliğini belirlemek içindir.

Bel çevresi neden VKİ kadar önemli sayılıyor?

Bel çevresi, özellikle karın içindeki organların çevresinde biriken yağı yansıtır; bu yağ, kalp-damar hastalıkları ve tip 2 diyabet riskiyle yakından ilişkilidir. Uluslararası bir uzlaşı bildirisi, bel çevresinin hastalık ve ölüm riskini tahmin etmede VKİ'den bağımsız ve ona ek bilgi verdiğini, bu nedenle muayenede düzenli ölçülmesi gereken bir "yaşam bulgusu" olarak ele alınmasını önerir [5]. Aynı bildiri, bel çevresindeki azalmanın başlı başına önemli bir tedavi hedefi olduğunu ve orta yoğunlukta düzenli egzersiz ya da beslenme değişikliğiyle sağlanabildiğini vurgular [5].

Amerikan kılavuzu bel çevresinin özellikle VKİ'si 25–34,9 arasında olanlarda ölçülmesini önerir; kadınlarda 88 cm'nin, erkeklerde 102 cm'nin üzerindeki değerler artmış kalp-damar ve metabolik riske işaret eder [1]. VKİ 35 ve üzerinde bel çevresi genellikle zaten yüksek olduğu için ek bilgi vermez [1]. Ülkelerin kendi eşikleri olabilir; metabolik sendrom tanımında da bel çevresi için ulusal ya da bölgesel eşiklerin kullanılabileceği kabul edilmiştir [6].

Nasıl ölçülür? Ayakta, karın gevşek ve nefes verilmişken, mezura yere paralel tutularak ölçülür. Ölçüm yeri kılavuza göre değişebilir (kalça kemiğinin üst kenarı ya da en alt kaburga ile kalça kemiği arasının ortası); izlemde her seferinde aynı yeri kullanmak önemlidir.

Ameliyatsız yöntem öncesinde hangi kan tahlilleri istenir?

Amerikan kalp ve obezite derneklerinin kılavuzu, obezitenin değerlendirilmesinde öykü ve fizik muayeneyle birlikte tansiyon ölçümü, açlık kan şekeri ve açlık kan yağlarına (lipid profili) bakılmasını önerir [1]. Amerikan endokrinoloji kılavuzu da obeziteyi yağ dokusuna bağlı süregen bir hastalık olarak tanımlar ve tedavinin hem kiloya bağlı komplikasyonları hem de yağ dokusunun kendisini hedeflemesini ister [7]. Bu çerçevede sık istenen tahliller ve neden bakıldıkları aşağıdadır; hangilerinin gerektiğine öykünüze ve düşünülen yönteme göre hekiminiz karar verir.

Tahlil	Neye bakılır?	Yöntem seçimi için neden önemli?
Açlık kan şekeri, HbA1c	Diyabet ya da diyabet öncesi dönem	İlaç seçimini ve kan şekeri düşmesi riskini etkiler; diyabet varlığı cerrahi eşikleri de değiştirir [3]
Lipid profili (kolesterol, trigliserit)	Kalp-damar riski	Tedavinin önceliğini ve izlem sıklığını belirler
Karaciğer enzimleri (ALT, AST)	Yağlı karaciğer ve karaciğer işlevi	İlaç tedavisinin izlenmesinde ve kilo kaybının etkisini görmekte kullanılır
Böbrek işlevleri (kreatinin)	Böbreklerin çalışması	Kusma ya da ishale bağlı sıvı kaybı riski olan yöntemlerde ve bazı ilaçların seçiminde önemlidir
Tam kan sayımı, demir depoları	Kansızlık	Endoskopik işlemden önce ve beslenmenin azalacağı dönemlerde başlangıç değeri sağlar
Tiroid işlevi (TSH)	Tiroid bezinin az çalışması	Kilo artışına katkıda bulunabilecek bir hastalığın atlanmamasını sağlar
B12 ve D vitamini	Vitamin eksiklikleri	Yeme miktarının belirgin azalacağı yöntemlerden önce başlangıç düzeyini gösterir
Gebelik testi (doğurganlık çağındaki kadınlarda)	Gebelik	Endoskopik işlemler ve zayıflama ilaçları gebelikte uygulanmaz

Muayenede başka neye bakılır?

• Tansiyon ve nabız,
• uyku apnesi belirtileri: horlama, uykuda nefes durması, gündüz uyuklama,
• reflü ve mide yakınmaları: endoskopik yöntemlerin seçimini etkiler (reflü ve mide hastalığı olanlar),
• eklem ağrıları ve hareket kısıtlılığı,
• kullanılan ilaçlar: bazı ilaçlar kilo artışına katkıda bulunabilir,
• kilo öyküsü: kilonun ne zamandır var olduğu, denenen programlar ve geri alınan kilolar,
• yeme davranışı ve ruh sağlığı: tıkınırcasına yeme atakları, gece yeme, duygu durumu.

Endoskopik yöntemlerden önce ek değerlendirme

Mide balonu ya da endoskopik sleeve gastroplasti düşünülüyorsa, midenin işleme uygun olup olmadığını görmek için genellikle bir ön endoskopi yapılır; mide fıtığı, ülser ve iltihap bu incelemede değerlendirilir. Sedasyon ya da anestezi uygulanacağı için kalp ve akciğer durumu ile kan sulandırıcı kullanımı da gözden geçirilir. Zayıflama ilaçları düşünülüyorsa hekim, sizde ya da ailenizde tiroid kanseri bulunup bulunmadığını ve daha önce pankreas iltihabı geçirip geçirmediğinizi sorar.

Görüşmeye giderken yanınıza alın

• son bir yıl içinde yapılmış tahlil sonuçları,
• kullandığınız bütün ilaçların ve takviyelerin listesi,
• kilo öykünüz: en yüksek ve en düşük kilonuz, denediğiniz programlar,
• ailenizde diyabet, kalp hastalığı ya da obezite öyküsü,
• varsa üç günlük beslenme ve uyku kaydı,
• sormak istediğiniz soruların listesi.

Değerlendirme sonrasında hangi yöntemlerin gündeme gelebileceğini VKİ'ye göre yöntem seçimi sayfasından ve karşılaştırmalar bölümünden okuyabilirsiniz. Sonuçlarınızı mutlaka hekiminizle birlikte yorumlayın.

Kaynaklar

1. Jensen MD, ve ark. 2013 AHA/ACC/TOS Guideline for the Management of Overweight and Obesity in Adults. Circulation. 2014;129(25 Suppl 2):S102–S138. PubMed 24222017
2. World Health Organization. Obesity and overweight (bilgi notu). who.int
3. Eisenberg D, ve ark. 2022 American Society of Metabolic and Bariatric Surgery (ASMBS) and International Federation for the Surgery of Obesity and Metabolic Disorders (IFSO): Indications for Metabolic and Bariatric Surgery. Obes Surg. 2023;33(1):3–14. PubMed 36336720
4. Rubino F, ve ark. Definition and diagnostic criteria of clinical obesity. Lancet Diabetes Endocrinol. 2025;13(3):221–262. PubMed 39824205
5. Ross R, ve ark. Waist circumference as a vital sign in clinical practice: a Consensus Statement from the IAS and ICCR Working Group on Visceral Obesity. Nat Rev Endocrinol. 2020;16(3):177–189. PubMed 32020062
6. Alberti KG, ve ark. Harmonizing the metabolic syndrome: a joint interim statement of the International Diabetes Federation Task Force on Epidemiology and Prevention; National Heart, Lung, and Blood Institute; American Heart Association; World Heart Federation; International Atherosclerosis Society; and International Association for the Study of Obesity. Circulation. 2009;120(16):1640–1645. PubMed 19805654
7. Garvey WT, ve ark. American Association of Clinical Endocrinologists and American College of Endocrinology Comprehensive Clinical Practice Guidelines for Medical Care of Patients with Obesity. Endocr Pract. 2016;22(Suppl 3):1–203. PubMed 27219496