Verilen kilo neden geri alınır? Vücudun savunması ve korunmanın yolları

Vücut kaybedilen kiloyu neden geri ister?

Kilo geri alımı çoğu zaman irade eksikliği diye yorumlanır; oysa vücudun kilo kaybına karşı ölçülebilir bir savunması vardır. Çok düşük kalorili bir programla ortalama 13,5 kg veren 50 kişinin izlendiği bir çalışmada, kilo kaybından sonra tokluk sağlayan leptin, peptid YY, kolesistokinin ve insülin düzeyleri düşmüş; açlık hormonu ghrelin artmış ve kişiler daha aç hissetmiştir. Bir yıl sonra bu hormonların çoğu hâlâ başlangıç düzeyine dönmemiş, açlık hissi de sürmüştür [1].

İştah, harcamadan daha güçlü bir fren

Kilo verildikçe vücudun harcadığı enerji azalır; ama geri alımın asıl itici gücü iştahtaki artış olabilir. Katılımcıların enerji açığını fark etmeden kilo verdiği plasebo kontrollü bir çalışmanın matematiksel çözümlemesi, kaybedilen her kilogram için iştahın günde yaklaşık 100 kilokalori arttığını, bunun enerji harcamasındaki uyumdan üç kat fazla olduğunu göstermiştir [2].

Harcama tarafındaki uyum da kalıcı olabilir. Bir televizyon yarışmasında kısa sürede çok büyük kilo kaybı yaşayan 14 kişinin 6 yıl izlendiği bir çalışmada, dinlenme metabolizması 6 yıl sonra bile başlangıçtan günde ortalama 704 kilokalori düşük kalmış ve verilen kilonun büyük bölümü geri alınmıştır [3]. Bu uç bir örnektir; ama vücudun kilo kaybına verdiği yanıtın geçici olmadığını gösterir.

Mide balonu çıkarılınca kilo geri alınır mı?

Balon mideyi dışarıdan dolduran geçici bir destektir; çıkarıldığında bu destek biter ve vücudun iştah savunması yeniden öne çıkar. Altı ay balon uygulanan hastaların beş yıla kadar izlendiği bir çalışmada kiloların önemli bir bölümü yıllar içinde geri alınmış; beşinci yılda izlenen 195 kişinin %23'ü fazla kilolarının %20'sinden fazlasını korumuştur. Aynı çalışmada kilo kaybının büyük kısmını balonun ilk üç ayında gerçekleştirenler kiloyu uzun dönemde daha çok korumuştur [4]. Bu yüzden balonun çıkarıldığı gün tedavinin bittiği değil, kilo koruma evresinin başladığı gündür. İşlemin kendisi mide balonu sayfasında, ilk aylar için bir plan balon çıktıktan sonraki ilk üç ay yazısında anlatılır.

Zayıflama iğnesi kesilince ne olur?

İlaç tedavisinde de etki, ilaç kullanıldığı sürece sürer; tedavi bırakıldıktan sonraki bir yılda kaybın büyük ölçüde geri alındığı GLP-1 ilaç tedavisi sayfasında anlatılır. Sürdürme sorusunu doğrudan sınayan iki randomize çalışma aynı yöne işaret eder. STEP 4 çalışmasında ilk tedavi döneminin sonunda katılımcıların bir bölümü tedaviye devam etmiş, bir bölümü çift kör düzende plaseboya geçirilmiştir; sonraki 48 haftada devam edenler %7,9 daha kilo verirken plaseboya geçenler %6,9 kilo almıştır [5]. SURMOUNT-4 çalışmasında da ilk dönemin ardından tedaviyi sürdürenler sonraki bir yılda %5,5 daha kilo vermiş, plaseboya geçenler %14 kilo almıştır; ilk dönemdeki kaybın en az %80'ini koruyanların oranı iki grupta %89,5 ve %16,6 olmuştur [6].

Bu sonuçlar, ilacın bırakıldıktan sonra süren bir etki bırakmadığını ve obezitenin uzun süreli yönetim gerektiren bir durum olduğunu gösterir. Bırakma kararı, bırakma sonrasının planıyla birlikte hekiminizle verilmelidir; yan etkiler ve bırakma süreci ilaç tedavisinde yan etkiler yazısındadır.

Kimde geri alım riski daha yüksek?

Geri alımı biyoloji, davranış ve çevre birlikte belirler. Pratikte şu durumlarda risk artar:

• Balonun çıkarılması ya da ilacın bırakılması gibi, destek bittiğinde yerine bir kilo koruma planının konmaması.
• Çok sert bir diyetle kısa sürede büyük kayıp; vücudun iştah ve harcama savunması bu durumda daha belirgindir.
• Hareketin azalması, düzensiz uyku ve süregen stres.
• Duygusal yeme ya da tıkınırcasına yeme ataklarının tedavi edilmemesi.
• Kilo artışına yol açabilen bazı ilaçların başlanması; ilaçlarınızı kendi başınıza bırakmadan hekiminizle gözden geçirin.
• Menopoz gibi hormonal geçiş dönemleri (menopoz döneminde ameliyatsız zayıflama).

Geri alımı sınırlamanın yolları

Obezite tedavilerinin çoğunda seyir benzerdir: önce belirgin bir kilo kaybı, ardından plato ve sonra kademeli geri alım. Bu nedenle kilo koruma tedavinin ayrı bir evresi olarak planlanmalıdır; süreklilik gösteren klinik izlem ve kilo korumaya özgü danışmanlık gerektirir [7].

• Tedavi süresince kurulan öğün düzenini ve porsiyon ölçüsünü, yöntem bittiğinde de sürdürmek.
• Haftanın çoğu gününe yayılmış hareket ve kas kaybını sınırlayan kuvvet çalışması (protein ve kas kaybı).
• Düzenli tartılmak ve küçük artışları büyümeden ekibinizle konuşmak.
• Duygusal yeme ve düzensiz yeme gibi örüntüler için destek almak (davranış değişikliği terapisi).
• Gerekirse kilo korumaya yönelik ilaç ya da başka bir yöntem için hekiminizle yeni bir plan yapmak.

Kilonun bir süre sabit kalması ise çoğu zaman geri alımın değil platonun işaretidir; ayrımı plato dönemi yazısında, tekrarlayan kilo verip almanın sağlık etkisini ise yo-yo etkisi yazısında bulabilirsiniz.

Kaynaklar

1. Sumithran P, ve ark. Long-term persistence of hormonal adaptations to weight loss. N Engl J Med. 2011;365(17):1597–1604. PubMed 22029981
2. Polidori D, Sanghvi A, Seeley RJ, Hall KD. How Strongly Does Appetite Counter Weight Loss? Quantification of the Feedback Control of Human Energy Intake. Obesity (Silver Spring). 2016;24(11):2289–2295. PubMed 27804272
3. Fothergill E, ve ark. Persistent metabolic adaptation 6 years after “The Biggest Loser” competition. Obesity (Silver Spring). 2016;24(8):1612–1619. PubMed 27136388
4. Kotzampassi K, ve ark. 500 intragastric balloons: what happens 5 years thereafter? Obes Surg. 2012;22(6):896–903. PubMed 22287051
5. Rubino D, ve ark. Effect of Continued Weekly Subcutaneous Semaglutide vs Placebo on Weight Loss Maintenance in Adults With Overweight or Obesity: The STEP 4 Randomized Clinical Trial. JAMA. 2021;325(14):1414–1425. PubMed 33755728
6. Aronne LJ, ve ark. Continued Treatment With Tirzepatide for Maintenance of Weight Reduction in Adults With Obesity: The SURMOUNT-4 Randomized Clinical Trial. JAMA. 2024;331(1):38–48. PubMed 38078870
7. Hall KD, Kahan S. Maintenance of Lost Weight and Long-Term Management of Obesity. Med Clin North Am. 2018;102(1):183–197. PubMed 29156185