Zayıflama ilaçlarının yan etkileri: büyük çalışmalar ne gösteriyor?

En sık yan etkiler: mide–bağırsak yakınmaları

GLP-1 grubu ilaçların büyük randomize çalışmalarında en sık yan etkiler mide–bağırsak kaynaklıdır. Diyabeti olmayan 1961 yetişkinin katıldığı 68 haftalık çalışmada en sık yan etkiler bulantı ve ishal olmuş; bunlar genellikle geçici, hafif ya da orta şiddette seyretmiş ve zamanla azalmıştır. Mide–bağırsak yakınmaları nedeniyle tedaviyi bırakanların oranı ilaç grubunda %4,5, plasebo grubunda %0,8'dir [1].

GIP/GLP-1 ikili etkili ilacın 2539 yetişkinle yapılan 72 haftalık çalışmasında da en sık yan etkiler mide–bağırsak kaynaklı olmuş; çoğu hafif ya da orta şiddette seyretmiş ve özellikle doz artırma döneminde görülmüştür. Yan etki nedeniyle tedaviyi bırakma oranı ilaç gruplarında %4,3 ile %7,1 arasında, plasebo grubunda %2,6'dır [2].

Yakınmaları azaltmak için

• Doz artışının hekimin planladığı takvime göre yapılması,
• Küçük porsiyonlar, yavaş yemek ve tokluk hissedince durmak,
• Yağlı ve kızarmış yiyecekleri azaltmak,
• Gün içine yayılmış düzenli sıvı almak.

Safra kesesi ve safra yolları

76 randomize çalışmayı ve 103 371 katılımcıyı birleştiren bir meta-analizde GLP-1 grubu ilaçlar, safra kesesi ya da safra yolu hastalıkları riskinde yaklaşık %37'lik bir artışla ilişkili bulunmuştur (göreli risk 1,37). Safra taşı ve safra kesesi iltihabı riskleri de artmıştır. Artış, kilo verme amacıyla yapılan çalışmalarda (göreli risk 2,29), daha yüksek dozlarda ve daha uzun kullanımda daha belirgindir [3].

Kilo kaybının kendisi de safra taşı riskini artırır; bu risk özellikle çok düşük kalorili diyetlerle kısa sürede verilen kiloda belirgindir. Bu konuda hızlı kilo kaybı mitleri yazısına bakabilirsiniz. Yemekten sonra sağ üst karında ya da mide çukurunda artan ağrı, ateş ya da sararma olursa hekiminize başvurun.

Endoskopi ve anestezi öncesinde

Bu ilaçlar mide boşalmasını yavaşlatabildiği için, endoskopi ya da anestezi sırasında midede besin kalıntısı bulunması ve bunun soluk yoluna kaçması (aspirasyon) endişesi doğmuştur. Endoskopi yapılan 262 018 hastayı içeren 23 gözlemsel çalışmanın meta-analizinde, ilaç kullananlarda midede besin kalıntısı görülme ve işlemin erken sonlandırılma olasılıkları belirgin yüksek bulunmuş (olasılık oranları 4,54); aspirasyon zatürresi riskinde ise anlamlı fark görülmemiştir [4].

Tip 2 diyabetli 43 365 kişiyle yapılan bir kohort çalışmasında da üst endoskopiden önceki 30 gün içinde bu ilaçları kullananlarda aspirasyon riski, başka bir diyabet ilacı grubunu (SGLT-2 inhibitörleri) kullananlara göre artmamış (1000 kişide 4,15'e karşı 4,26); ancak endoskopinin yarıda bırakılma riski yaklaşık iki kat yüksek bulunmuştur (1000 kişide 9,79'a karşı 4,91) [5]. Pratik sonuç şudur: endoskopi, balon takılması ya da herhangi bir anestezi planlanıyorsa ilacı kullandığınızı ekibe önceden söyleyin; işlem öncesindeki beslenme ve ilaç düzeni ekibin protokolüne göre ayarlanır.

Pankreas, böbrek ve kan şekeri

Pankreas iltihabı bu ilaçlarla ilgili bilinen ama seyrek bir risktir; sırta yayılan şiddetli karın ağrısı ve kusma bu açıdan değerlendirilmelidir. Uzun süren kusma ya da ishal sıvı kaybına ve böbrek işlevlerinde bozulmaya yol açabilir. İnsülin ya da bazı diyabet ilaçlarıyla birlikte kullanıldığında kan şekeri düşebileceği için diyabet ilaçlarının hekimle ayarlanması gerekir.

Görmede ani değişiklik

Tek bir merkezin göz hastalıkları kayıtlarına dayanan gözlemsel bir çalışma, semaglutid reçete edilen hastalarda görme sinirini besleyen damarların ani bir sorunu olan NAION (arteritik olmayan ön iskemik optik nöropati) ile bir ilişki bildirmiştir; tip 2 diyabetlilerde 36 aylık birikimli sıklık %8,9'a karşı %1,8'dir [6]. Bu tür çalışmalar neden-sonuç ilişkisini kanıtlamaz ve incelenen grup, göz hastalıkları merkezine başvurmuş kişilerden oluşur. Yine de ilaç kullanırken tek gözde ani görme kaybı ya da görme alanında kararma olursa gecikmeden değerlendirilmelisiniz.

Kilo verirken kas da azalır mı?

Hangi yöntemle olursa olsun, verilen kilonun bir bölümü yağsız kütleden, yani kas ve sudan gelir; bu yalnız ilaca özgü değildir. İlaç tedavisi sırasında iştah belirgin azaldığı için yeterli protein almak zorlaşabilir. Her öğünde bir protein kaynağına yer vermek ve haftada birkaç gün direnç egzersizi yapmak kas kaybını sınırlamaya yardımcı olur. İleri yaşta ve menopoz döneminde bu konu daha da önem kazanır; ayrıntılar menopoz dönemi sayfasındadır.

Kimlerde kullanılmaz ya da ek dikkat gerekir?

Gebelikte ve gebelik planlanırken bu ilaçlar kullanılmaz; gebelik planı varsa ilaç hekim önerisiyle önceden bırakılır. Kişisel ya da ailesel medüller tiroid kanseri veya MEN 2 sendromu öyküsü, geçirilmiş pankreatit, safra kesesi hastalığı ve ağır mide boşalma sorunları ilaç kararını değiştirir. Bu durumlar ve kullandığınız bütün ilaçlar tedaviye başlamadan önce hekiminizle konuşulmalıdır. Gebelik dönemi için gebelik ve doğum sonrası sayfasına bakabilirsiniz.

İlacı bırakınca ne olur?

Yan etkiler ya da başka bir nedenle ilaç bırakıldığında kilonun önemli bölümü geri alınabilir: 68 haftalık çalışmanın uzatma döneminde, ilaç bırakıldıktan bir yıl sonra katılımcılar verdikleri kilonun ortalama üçte ikisini geri almıştır [7]. Bu nedenle yan etkiler ortaya çıktığında ilacı kendi başınıza bırakmak yerine hekiminizle doz, zamanlama ve beslenme düzenini konuşmanız önerilir.

Bu ilaçlar nasıl kullanılır?

GLP-1 grubu ilaçlar reçeteyle, hekim değerlendirmesinden sonra ve düzenli izlemle kullanılır; başkasının önerisiyle ya da reçetesiz kullanılmamalıdır. Kimlerin aday olduğu, tedavi öncesi tahliller ve beslenme için GLP-1 ilaç tedavisi sayfasına; ilaç ile balonun karşılaştırması için zayıflama iğnesi mi, mide balonu mu sayfasına; uyarı belirtilerinin özeti için komplikasyon belirtileri yazısına bakabilirsiniz. İleri yaşta kas kaybını sınırlamak için 60 yaş üstünde zayıflama sayfasındaki önerilere göz atabilirsiniz.

Kaynaklar

1. Wilding JPH, ve ark. Once-Weekly Semaglutide in Adults with Overweight or Obesity. N Engl J Med. 2021;384(11):989–1002. PubMed 33567185
2. Jastreboff AM, ve ark. Tirzepatide Once Weekly for the Treatment of Obesity. N Engl J Med. 2022;387(3):205–216. PubMed 35658024
3. He L, ve ark. Association of Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonist Use With Risk of Gallbladder and Biliary Diseases: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials. JAMA Intern Med. 2022;182(5):513–519. PubMed 35344001
4. Baig MU, ve ark. Glucagon-like peptide-1 receptor agonist use and the risk of residual gastric contents and aspiration in patients undergoing GI endoscopy: a systematic review and a meta-analysis. Gastrointest Endosc. 2025;101(4):762–771.e13. PubMed 39694296
5. Alkabbani W, ve ark. Glucagon-like peptide-1 receptor agonists before upper gastrointestinal endoscopy and risk of pulmonary aspiration or discontinuation of procedure: cohort study. BMJ. 2024;387:e080340. PubMed 39438043
6. Hathaway JT, ve ark. Risk of Nonarteritic Anterior Ischemic Optic Neuropathy in Patients Prescribed Semaglutide. JAMA Ophthalmol. 2024;142(8):732–739. PubMed 38958939
7. Wilding JPH, ve ark. Weight regain and cardiometabolic effects after withdrawal of semaglutide: The STEP 1 trial extension. Diabetes Obes Metab. 2022;24(8):1553–1564. PubMed 35441470