Yo-yo etkisi: ameliyatsız yöntemlerde daha mı sık görülür?

Yo-yo etkisi nedir?

Yo-yo etkisi ya da kilo döngüsü, kilo verme ve geri alma dönemlerinin tekrar tekrar birbirini izlemesidir. Konuyu ele alan bir derleme, bu döngünün kan basıncında, kalp hızında, sempatik sinir sistemi etkinliğinde, kan şekerinde, kan yağlarında ve insülinde dalgalanmalara yol açabileceğini; geri alım dönemlerinde bu değerlerin olağanın üzerine çıkmasının kalp ve damar sistemine ek yük bindirebileceğini gösteren deneysel çalışmaları özetler [1].

Kilo döngüsü sağlığa zarar verir mi?

Kanıtlar tek yönlü değildir. 14 kohort çalışmasını ve 250 binden fazla kişiyi kapsayan bir meta-analizde kilo döngüsü yaşayanlarda diyabet gelişme riski daha yüksek bulunmuştur (göreli risk 1,23); ancak bu ilişki obezitesi olan katılımcılarda görülmemiştir [2]. Bu çalışmalar gözlemseldir; yazarlar da kilo döngüsü ile diyabet arasındaki neden-sonuç ilişkisini gösterebilecek çalışmalara ihtiyaç olduğunu belirtir [2].

ABD'nin obezitenin önlenmesi ve tedavisi ulusal çalışma grubu, çalışmaların çoğunun kilo döngüsünün metabolizmaya kalıcı bir zararını desteklemediğini, gözlemsel çalışmalardaki ilişkilerin çoğunda istemli ve istemsiz kilo kaybının ayırt edilmediğini belirtmiştir. Grubun sonucu açıktır: obezitesi olan kişiler kilo döngüsü kaygısıyla kilo kontrolü çabasından vazgeçmemeli; ancak kilo vermeye başlayanlar beslenme, hareket ve davranışta ömür boyu sürecek değişikliklere hazır olmalıdır [3].

Ameliyatsız yöntemlerde daha mı sık görülür?

Bu soruyu doğrudan yanıtlayan, yöntemleri uzun yıllar yan yana izleyen çalışma azdır. Eldeki veriler geri alımın yalnız ameliyatsız yöntemlere özgü olmadığını gösterir:

• Cerrahi: 2348 kişinin 7 yıl izlendiği çok merkezli bir çalışmada mide bypassından 7 yıl sonra ortalama kilo kaybı başlangıç kilosunun %28,4'ü olmuş; 3. ile 7. yıl arasında başlangıç kilosunun %3,9'u kadar geri alım görülmüştür. Ayarlanabilir mide bandında 7. yıldaki kayıp %14,9'dur [4].
• Endoskopik tüp mide (ESG): tek merkezli bir çalışmada ESG'den 5 yıl sonra ortalama toplam kilo kaybı %15,9 olmuş; izlenen hastaların %90'ı en az %5'lik, %61'i en az %10'luk kaybı korumuştur [5].
• ESG ile tüp mide ameliyatı: 10 çalışmayı ve 7442 hastayı kapsayan 2026 tarihli bir meta-analizde ameliyat ilk iki yılda daha fazla kilo kaybı sağlamış; ESG daha az istenmeyen olay ve daha az yeni başlayan reflüyle ilişkili bulunmuştur. Yazarlar uzun dönem karşılaştırmalı verinin hâlâ sınırlı olduğunu vurgular [6].

Balon ve ilaç tedavisinde ise tablo farklıdır: etki, balon midedeyken ya da ilaç kullanılırken sürer; balon çıkarıldığında ya da ilaç tedavisi bırakıldığında kilo koruma planı yoksa geri alım belirginleşir (bkz. kilo geri alımı neden olur). Yani yo-yo riskini belirleyen, yöntemin ameliyatlı ya da ameliyatsız olmasından çok, geçici bir destek olup olmadığı ve destek bittiğinde ne yapıldığıdır. Yöntemlerin ayrıntılı karşılaştırması ameliyatsız yöntem mi, tüp mide mi sayfasındadır.

Tekrarlayan diyet ile izlenen tedavi aynı şey değil

Yo-yo kavramı çoğunlukla kişinin kendi başına art arda uyguladığı sert diyetler için kullanılır: kısa sürede kilo verilir, diyet bırakılır, kilo geri gelir ve döngü yeni bir diyetle yeniden başlar. Hekim ve diyetisyen izlemindeki bir tedavi ise farklı işler. Hedefler baştan konuşulur, kilo ve eşlik eden hastalıklar ölçülür, geri alım erken fark edilir ve plan buna göre değiştirilebilir. Bu fark, kilo döngüsü kaygısının tedaviden kaçınmak için değil, tedaviyi izlemle sürdürmek için bir gerekçe olduğunu gösterir.

Döngüyü kırmak için neler yapılabilir?

• Kilo korumayı baştan planlamak: balonun çıkarılacağı ya da ilacın bırakılacağı tarih yaklaşmadan, sonraki aylar için beslenme, hareket ve izlem planı yapmak.
• Destek bitince izlemi bırakmamak: kontrolleri sürdürmek, küçük artışları erken konuşmak.
• Gerçekçi hedef: çok sert diyetlerle kısa sürede büyük kayıp yerine sürdürülebilir bir düzen kurmak; hızlı kilo kaybı mitleri bu konudaki yanlış inanışları ele alır.
• Ardışık tedavi: bazı kişilerde balon ya da endoskopik tüp mide sonrasında ilaç tedavisi veya başka bir yöntem gündeme gelebilir; bu karar hekiminizle birlikte verilir.

Başlamadan önce sorulacak sorular

Kilo döngüsünü önlemek için elverişli zaman, yönteme başlamadan önceki görüşmedir. Şu soruların yanıtını baştan almak, destek bittiğinde ne yapacağınızı belirsizlikten kurtarır:

• Bu yöntem ne kadar sürecek ve bittiğinde kiloyu korumak için plan nedir?
• Destek bittikten sonra kontroller hangi sıklıkla sürecek, beni kim izleyecek?
• Kilo geri alınmaya başlarsa hangi aşamada ve hangi seçeneklerle müdahale edilecek?
• Beslenme ve hareket desteği yöntemin bittiği gün mü, yoksa sonrasında da mı sürecek?

Görüşmede sorulabilecek diğer sorular ilk görüşmede sorulacak sorular yazısında, balon sonrası ilk aylar için somut bir plan balon çıktıktan sonraki ilk üç ay yazısında anlatılır.

Kaynaklar

1. Rhee EJ. Weight Cycling and Its Cardiometabolic Impact. J Obes Metab Syndr. 2017;26(4):237–242. PubMed 31089525
2. Zou H, ve ark. Association between weight cycling and risk of developing diabetes in adults: A systematic review and meta-analysis. J Diabetes Investig. 2021;12(4):625–632. PubMed 32745374
3. National Task Force on the Prevention and Treatment of Obesity. Weight cycling. JAMA. 1994;272(15):1196–1202. PubMed 7741844
4. Courcoulas AP, ve ark. Seven-Year Weight Trajectories and Health Outcomes in the Longitudinal Assessment of Bariatric Surgery (LABS) Study. JAMA Surg. 2018;153(5):427–434. PubMed 29214306
5. Sharaiha RZ, ve ark. Five-Year Outcomes of Endoscopic Sleeve Gastroplasty for the Treatment of Obesity. Clin Gastroenterol Hepatol. 2021;19(5):1051–1057.e2. PubMed 33011292
6. LaPlante G, ve ark. Comparing long-term weight loss and complications in endoscopic sleeve gastroplasty and laparoscopic sleeve gastrectomy: a systematic review and meta-analysis. Surg Endosc. 2026 (baskı öncesi çevrim içi yayın). PubMed 42722912