Mide botoksu işe yarıyor mu? Kanıtın bugünkü durumu

Kısa yanıt: bugünkü kanıt ne söylüyor?

Mide botoksu, endoskopi sırasında midenin kas duvarına botulinum toksini enjekte edilerek yapılan bir uygulamadır. "İşe yarıyor mu?" sorusunun yanıtı, hangi tür çalışmaya baktığınıza göre değişir. Plaseboyla karşılaştıran ve ne katılımcının ne de değerlendirenin hangi uygulamanın yapıldığını bildiği çift kör çalışmaların çoğunda, enjeksiyonun tek başına anlamlı kilo kaybı sağladığı gösterilememiştir [1][2]. Yarar bildiren sonuçların önemli bölümü ise bazı alt gruplardan ve randomize olmayan çalışmaları da içeren analizlerden gelir [3][4].

Bu yazı, yöntem sayfasındaki özeti tekrar etmez; kanıtın nasıl okunacağını, son meta-analizin ne eklediğini ve 2023'te yaşanan güvenlik sorununu anlatır. Yöntemin kendisi, hazırlık ve yan etkiler için mide botoksu sayfasına bakabilirsiniz.

Bir çalışmanın kanıt değerini ne belirler?

Kilo kaybı çalışmalarında sonucu en çok etkileyen şey, karşılaştırmanın nasıl kurulduğudur. Mide botoksu çoğu zaman bir beslenme programıyla birlikte uygulanır; kontrol grubu yoksa verilen kilonun ne kadarının programdan, ne kadarının enjeksiyondan geldiği ayrılamaz. Kanıt değeri kabaca şu sırayla artar:

• Kontrolsüz seriler: uygulama yapılan kişiler önce ve sonra tartılır; beklenti etkisi ve eşlik eden diyet ayrılamaz.
• Randomize olmayan karşılaştırmalar: gruplar baştan farklı olabilir; daha istekli kişiler işleme yönelmiş olabilir.
• Randomize, plasebo ya da sahte işlem kontrollü, çift kör çalışmalar: iki grup arasındaki tek fark enjeksiyondur; yöntemin kendi etkisini ayırt edebilen tasarım budur.
• Randomize çalışmaları birleştiren meta-analizler: küçük çalışmaları toplayarak daha kesin bir tahmin verir; ancak birleştirdiği çalışmalar kadar güçlüdür.

Randomize olmayan çalışmaları da içeren bir meta-analiz mide botoksunu kilo kaybıyla ilişkili bulmuştur [4]; yalnız randomize çalışmaları birleştiren analizlerde ise genel sonuç plasebodan farksızdır [2][5]. İki sonuç arasındaki fark, yukarıdaki sıralamanın pratikte ne kadar önemli olduğunu gösterir.

2022 meta-analizi neyi ekledi?

Yalnız randomize kontrollü çalışmaları birleştiren 2022 tarihli bir meta-analiz, 192 katılımcının yer aldığı 6 çalışmayı incelemiştir. Birleştirilen verilerde mide botoksu ile kontrol grubu arasında mutlak kilo kaybı açısından fark bulunmamıştır. Alt grup analizlerinde ise daha yüksek miktarda uygulanan gruplarda ortalama 2,04 kg, midenin birden çok bölgesine uygulanıp diyetle birleştirilen gruplarda ortalama 4,44 kg daha fazla kilo kaybı bildirilmiştir. Enjeksiyon, mide boşalmasının yarılanma süresini ortalama 11 dakika kadar uzatmıştır [5].

Yazarlar bu alt grup bulgularına dayanarak yöntemin uygun koşullarda etkili olabileceğini öne sürmüş, ancak örneklemin küçük, istatistiksel gücün sınırlı olduğunu ve sonuçların dikkatle yorumlanması gerektiğini belirtmiştir [5]. Sistematik derlemeleri bir araya getiren 2023 tarihli bir değerlendirmede de plaseboya göre fark −2,41 kg olarak hesaplanmış; güven aralığı sıfırı içerdiği için (−5,21 ile 0,38 arası) anlamlı bulunmamıştır [6].

Alt grup bulguları neden tek başına yetmez?

Bir çalışmada ne kadar çok alt grup karşılaştırılırsa, bunlardan birinin tesadüfen "anlamlı" çıkma olasılığı o kadar artar. Bu nedenle alt grup bulguları, yeni bir çalışmanın sorusunu belirleyen ipuçları olarak görülür; tek başına kanıt sayılmaz. VKİ'si 40'ın üzerindeki kişilerde fark bildiren meta-analiz için de aynı çekince geçerlidir [3].

Bir başka ölçüt de farkın büyüklüğüdür. Birkaç kiloluk bir fark istatistiksel olarak anlamlı olsa bile, kişinin sağlığında hissedilir bir değişiklik yaratıp yaratmadığı ayrıca sorulmalıdır. Hangi kilo kaybının sağlık açısından anlamlı sayıldığı ameliyatsız yöntemlerle ne kadar kilo verilir yazısında anlatılır.

Mide boşalmasının yavaşlaması neden kilo kaybına dönüşmüyor?

Mide botoksunun dayandığı düşünce basittir: mide daha yavaş boşalırsa kişi daha uzun süre tok kalır ve daha az yer. Çift kör bir çalışmada enjeksiyon mide boşalmasını gerçekten yavaşlatmış; ama tokluk hissi, günlük kalori alımı ve 16. haftadaki kilo değişimi plasebodan farklı çıkmamıştır [1]. Yani ara basamak gerçekleşmiş, beklenen son sonuç gelmemiştir.

Olası açıklamalardan biri, iştahın yalnız mide doluluğuyla değil, bağırsak hormonları, beyin ve alışkanlıklarla birlikte düzenlenmesidir. Randomize çalışmalarda etkisi gösterilmiş yöntemlerin (ilaç tedavisi, mide balonu, endoskopik tüp mide) iştahı ve tokluğu birden fazla yoldan etkilemesi bu açıdan dikkat çekicidir.

2023 botulizm salgını: neden önemli?

Şubat–Mart 2023'te yaşanan bir salgında Almanya, İsviçre, Avusturya ve Fransa'da, zayıflama amacıyla Türkiye'de mide içine botulinum toksini uygulanmış kişilerde 34 ilişkili iyatrojenik (tıbbi işleme bağlı) botulizm vakası saptanmıştır; vakaların 30'u Almanya'dadır. Salgın, uygulama yapılan hastaların listesi üzerinden izlenmiş ve Avrupa'daki erken uyarı ağlarıyla duyurulmuştur [7].

Avusturya ve Almanya'da ağır seyreden 10 vakanın izlendiği bir seride, hastaların 7'sinde başlangıçta çift görme, yutma güçlüğü, konuşma bozukluğu ve yukarıdan aşağı ilerleyen kas felci gibi tipik belirtiler görülmüştür. Hastaların hepsi hastaneye yatırılmış, 6'sı yoğun bakımda izlenmiş, bir kısmı solunum cihazına bağlanmıştır; hepsi kalıcı önemli bir hasar kalmadan iyileşmiştir. Yazarlar bunu dünyada bildirilen en büyük iyatrojenik botulizm salgını olarak tanımlamıştır [8].

Aynı yayında, mide içine botulinum toksini uygulamasının bazı Avrupa ülkelerinde özel sektörde "endikasyon dışı", yani ilacın onaylı kullanım alanlarının dışında sunulduğu belirtilir [8]. Salgını inceleyen araştırmacılar, botulinum toksini içeren tıbbi işlemlerde olası risklerin beklenen yararla dikkatle tartılması gerektiğini vurgulamıştır [7]. Plasebo kontrollü çalışmalarda kilo kaybı yararı gösterilememiş bir uygulamada bu tartının önemi daha da artar.

Hangi belirtiler acildir?

• Çift görme ya da bulanık görme, göz kapağında düşme,
• Yutmada, konuşmada ya da çiğnemede güçlük,
• Boyundan başlayıp kollara ve bacaklara yayılan güçsüzlük,
• Nefes almada güçlük.

Bu belirtiler işlemden sonraki günlerde ya da haftalarda ortaya çıkabilir. Böyle bir durumda beklemeden acil servise başvurun ve mide içine botulinum toksini uygulandığını mutlaka söyleyin.

Karar vermeden önce sorulabilecek sorular

• Plaseboyla karşılaştıran çalışmalarda ortalama fark ne kadardı ve bu fark benim için ne anlama geliyor?
• Uygulanacak ürün hangi kaynaktan sağlanıyor, nasıl saklanıyor ve kayıt altına alınıyor?
• Uygulamanın endikasyon dışı olduğu ve olası riskleri yazılı olarak anlatılacak mı?
• İşlemden sonra görme, yutma ya da nefes almayla ilgili bir belirti olursa kime ve nasıl ulaşacağım?
• Benim durumumda randomize çalışmalarla etkisi gösterilmiş hangi seçenekler var?

Bu soruları işlemi önerecek ekibe ve kendi hekiminize birlikte yöneltmek, kararın kişiye özgü verilmesini sağlar.

Kanıtı daha güçlü seçenekler

Randomize çalışmalarda plaseboya ya da yalnız yaşam tarzı programına göre anlamlı kilo kaybı gösterilmiş seçenekler için ameliyatsız yöntemler sayfasına; mide balonuyla karşılaştırma için mide balonu mu, mide botoksu mu sayfasına; VKİ'nize göre hangi yöntemlerin çalışıldığı için VKİ'ye göre yöntem seçimi sayfasına bakabilirsiniz. Tüm ameliyatsız yöntemlerde acil belirtilerin özeti komplikasyon belirtileri yazısındadır.

Kaynaklar

1. Topazian M, ve ark. Gastric antral injections of botulinum toxin delay gastric emptying but do not reduce body weight. Clin Gastroenterol Hepatol. 2013;11(2):145–150. PubMed 23063681
2. Bustamante F, ve ark. Obesity Treatment with Botulinum Toxin-A Is Not Effective: a Systematic Review and Meta-Analysis. Obes Surg. 2017;27(10):2716–2723. PubMed 28812212
3. Chang PC, ve ark. Intragastric Botulinum Toxin A Injection Is an Effective Obesity Therapy for Patients with BMI > 40 kg/m²: a Systematic Review and Meta-analysis. Obes Surg. 2020;30(10):4081–4090. PubMed 32734569
4. Bang CS, ve ark. Effect of intragastric injection of botulinum toxin A for the treatment of obesity: a meta-analysis and meta-regression. Gastrointest Endosc. 2015;81(5):1141–1149. PubMed 25765772
5. Yen YA, ve ark. Intragastric injection of botulinum toxin A for weight loss: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. J Gastroenterol Hepatol. 2022;37(6):983–992. PubMed 35383416
6. Theodoridis X, ve ark. Treatment of obesity with intragastric injection of botulinum toxin. Is it worth the pinch? An overview of systematic reviews and meta-analysis. Obes Res Clin Pract. 2023;17(3):184–191. PubMed 37230812
7. Dorner MB, ve ark. A large travel-associated outbreak of iatrogenic botulism in four European countries following intragastric botulinum neurotoxin injections for weight reduction, Türkiye, February to March 2023. Euro Surveill. 2023;28(23):2300203. PubMed 37289431
8. Goerttler T, ve ark. Iatrogenic botulism after intragastric botulinum neurotoxin injections - a major outbreak. Neurol Res Pract. 2024;6(1):52. PubMed 39472968