Bitkisel zayıflama ürünleri ve detoks: çalışmalar ne gösteriyor?

Bitkisel ürünlerle kilo verilir mi?

Zayıflama amacıyla satılan bitkisel ürünleri inceleyen 2020 tarihli bir meta-analiz, fazla kilolu ya da obez yetişkinlerde yapılmış ve plaseboyla karşılaştıran 54 randomize çalışmayı bir araya getirmiştir. Araştırmacılar, plaseboya göre 2,5 kg ve üzerindeki farkı klinik açıdan anlamlı kabul etmiştir [1]. Sonuçlar şöyledir:

• Tek başına kullanılan ürünler arasında yalnız beyaz fasulye özütü plaseboya göre istatistiksel olarak anlamlı kilo kaybı sağlamış, ancak fark klinik açıdan anlamlı sayılacak büyüklüğe ulaşmamıştır.
• Yeşil çay ve garsinya (Garcinia cambogia) için plasebodan farklı bir etki görülmemiştir.
• Yeşil çay, beyaz fasulye ya da efedra içeren karışımlarda istatistiksel ama klinik açıdan anlamlı olmayan farklar bildirilmiştir. Efedra, kalp-damar yan etkileri nedeniyle ABD'de besin takviyelerinde yasaklanmış bir bitkidir.
• Az sayıda çalışmada yarar bildirilen bazı bitkiler için ise çalışma sayısının azlığı, yöntem kalitesinin düşüklüğü ve ürünlerin yetersiz tanımlanması nedeniyle sonuçların dikkatle yorumlanması gerektiği vurgulanmıştır.

Meta-analizin vardığı sonuç açıktır: incelenen bitkisel ürünlerin hiçbiri için zayıflama amacıyla önerilecek kadar kanıt yoktur. Çalışmaların çoğu 12 hafta ya da daha kısa sürdüğü için uzun dönem güvenlik de bilinmemektedir [1].

"Anlamlı fark" ne demek?

Bir çalışmada "istatistiksel olarak anlamlı" fark, sonucun büyük olasılıkla tesadüf olmadığını gösterir; farkın sağlık açısından önemli olduğunu göstermez. Beyaz fasulye özütü için bulunan fark bu yüzden klinik açıdan anlamlı kabul edilmemiştir [1]. Bir ürünün tanıtımında "çalışmalarla desteklenmiştir" ifadesi görüldüğünde sorulması gereken soru, kaç kiloluk bir farktan, kaç kişiyle ve ne kadar süreden söz edildiğidir.

"Doğal" demek "zararsız" demek mi?

Bitkisel ve besin takviyelerine bağlı karaciğer hasarı, ABD'deki araştırma verilerine göre ilaç ve benzeri ürünlere bağlı karaciğer hasarı vakalarının yaklaşık %20'sini oluşturur. Sorumlu tutulan ürünler arasında vücut geliştirme amacıyla satılan anabolik steroidler, yeşil çay özütü ve çok bileşenli besin takviyeleri öne çıkar. Vakaların çoğunluğu çok bileşenli ürünlerle ilişkilidir ve hasara hangi bileşenin yol açtığı çoğu zaman bilinemez [2].

Burada sözü edilen, yoğunlaştırılmış yeşil çay özütü içeren ürünlerdir; demlenmiş çayla aynı şey değildir. Herhangi bir takviye kullanırken ciltte ya da göz akında sararma, koyu renkli idrar, açıklanamayan halsizlik ya da sağ üst karında ağrı fark ederseniz ürünü bırakıp hekiminize başvurun.

Etikette yazmayan ilaçlar

Bitkisel ya da "doğal" diye satılan bazı zayıflama ürünlerinde, etikette belirtilmeyen ilaç etken maddeleri bulunabilir. ABD Gıda ve İlaç Dairesi'nin (FDA) 2007–2016 arasındaki uyarılarını inceleyen bir çalışmada, içinde onaysız ilaç etken maddesi saptanan 776 takviye ürününün 317'si (%40,9) zayıflama amacıyla satılıyordu. Bu zayıflama ürünlerinin %84,9'unda sibutramin bulunmuş; incelenen ürünlerin %20,2'sinde birden fazla onaysız etken madde saptanmıştır [3].

Sibutramin, kalp-damar riskleri nedeniyle pek çok ülkede satıştan kaldırılmış bir zayıflama ilacı etken maddesidir. Aynı çalışmada, uyarıdan aylar sonra yeniden tespit edilen ürünlerin üçte ikisinde bu kez yeni onaysız maddeler bulunmuştur. 2014–2016 döneminde bu ürünlerin yaklaşık %39'u internetten yapılan örneklemeyle, %34'ü uluslararası posta gönderilerinde saptanmıştır [3]. İçeriği doğrulanamayan ürünler, kullandığınız başka ilaçlarla etkileşim ve gizli yan etkiler açısından ayrıca risk taşır.

Detoks diyetleri ne vaat ediyor, ne gösterilmiş?

Detoks programları, vücuttan "toksinleri" atarak hem sağlık hem de kilo kaybı sağlayacağı iddiasıyla pazarlanır. Bu diyetlerin gerekli olup olmadığını, ne içerdiğini, etkili ve güvenli olup olmadığını inceleyen 2015 tarihli bir derleme, bu kullanımı destekleyecek klinik kanıtın çok az olduğunu belirtir. Az sayıdaki klinik çalışmada yöntem kusurları ve küçük örneklemler vardır; yazarların bilgisine göre ticari detoks diyetlerinin insanlardaki etkisini değerlendiren randomize kontrollü bir çalışma bulunmamaktadır [4].

Vücutta zararlı maddelerin etkisiz hâle getirilmesi ve atılması, başta karaciğer ve böbrekler olmak üzere kendi organlarımızın işidir. Birkaç günlük meyve suyu ya da sıvı programlarında tartıda görülen düşüşün önemli bir bölümü, su ve karbonhidrat depolarındaki azalmadan kaynaklanır; normal beslenmeye dönülünce bu kısım kısa sürede geri gelir. Enerjisi çok düşük ve dengesiz programlar ayrıca halsizlik, baş dönmesi ve kas kaybına yol açabilir; diyabet ya da böbrek hastalığı olanlarda ek risk taşır.

Bir ürünü değerlendirirken sorulacak sorular

• Ürünün kendisiyle, plaseboyla karşılaştıran randomize bir çalışma yapılmış mı? Kaç kişiyle ve ne kadar sürede?
• Bildirilen fark kaç kilo? Grup ortalaması mı, seçilmiş birkaç kişinin sonucu mu?
• İçerik ve miktarlar etikette açıkça yazıyor mu; üretici ve ürün kaydı doğrulanabiliyor mu?
• Kullandığınız ilaçlarla (kan sulandırıcı, tiroid, diyabet ve tansiyon ilaçları) etkileşim var mı?
• Gebelik, emzirme, karaciğer ya da böbrek hastalığı gibi kullanmamanızı gerektiren bir durumunuz var mı?

"Kısa sürede", "zahmetsiz", "diyetsiz" gibi vaatler ve kişisel "dönüşüm" fotoğrafları, ürün hakkında kanıttan çok pazarlama bilgisi verir. Herhangi bir takviyeye başlamadan önce hekiminize danışın.

Kanıtı olan yaklaşımlar

Kilo yönetiminde etkisi randomize çalışmalarla gösterilmiş yaklaşımlar arasında yoğun yaşam tarzı programları [5], hekim tarafından yazılan ilaç tedavisi ve endoskopik yöntemler yer alır. Beslenmenin çerçevesi için tıbbi beslenme tedavisi, alışkanlık değişimi için davranış değişikliği terapisi, ilaç tedavisinin kimler için uygun olduğu için GLP-1 ilaç tedavisi sayfalarına; çalışmalarda bildirilen kilo kaybı için ne kadar kilo verilir yazısına, kısa sürede kilo kaybı iddiaları için hızlı kilo kaybı mitleri yazısına bakabilirsiniz.

Kaynaklar

1. Maunder A, ve ark. Effectiveness of herbal medicines for weight loss: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Diabetes Obes Metab. 2020;22(6):891–903. PubMed 31984610
2. Navarro VJ, ve ark. Liver injury from herbal and dietary supplements. Hepatology. 2017;65(1):363–373. PubMed 27677775
3. Tucker J, ve ark. Unapproved Pharmaceutical Ingredients Included in Dietary Supplements Associated With US Food and Drug Administration Warnings. JAMA Netw Open. 2018;1(6):e183337. PubMed 30646238
4. Klein AV, Kiat H. Detox diets for toxin elimination and weight management: a critical review of the evidence. J Hum Nutr Diet. 2015;28(6):675–686. PubMed 25522674
5. Wadden TA, ve ark. Lifestyle modification approaches for the treatment of obesity in adults. Am Psychol. 2020;75(2):235–251. PubMed 32052997